Ακολουθεί ένα απόσπασμα από την «Ανατομία της ανθρώπινης καταστροφικότητας, 1973» του Έριχ Φρομ, στο κεφάλαιό του για τη μελέτη της συμπεριφοράς των ζώων και την κοινωνική σύνδεση με τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Παρότι δημοσιευμένο τη δεκαετία του ’70, το βιβλίο παραμένει εξαιρετικά επίκαιρο, παρά τη σφοδρή και, σε ορισμένες περιπτώσεις δίκαιη, κριτική που του ασκήθηκε. Περνώντας από τον Lorenz, που πιστεύει πως η ανθρώπινη συμπεριφορά είναι κληρονομιά της ζωικής καταγωγής του προϊστορικού ανθρώπου, κι από τον Skinner που πιστεύει πως δε μπορεί να υπάρχει οποιοδήποτε στοιχείο της ανθρώπινης συμπεριφοράς που να μην είναι αποτέλεσμα των κοινωνικών συνθηκών που ζει, ο Φρομ παραδέχεται ότι υπάρχει ένα είδος επιθετικότητας που ο άνθρωπος μιμείται κατά κάποιο τρόπο τα ζώα, και αποδεικνύει ότι αυτό είναι ένα είδος άμυνας της φύσης, με σκοπό την εξασφάλιση της επιβίωσης. Σε αντίθεση με τον Φρόυντ, ο Φρομ δίνει μεγάλη σημασία στους κοινωνικούς και πνευματικούς παράγοντες. Έχοντας αναπτύξει τον συνωστισμό ως πιθανή αιτία για ξεσπάσματα βίας θηλαστικών σε καταστάσεις εγκλεισμού, ο Φρομ αναφέρει – μέσω της παρατήρησης της αγελαίας συμπεριφοράς – τη διαφορά ανάμεσα στα σύμβολα της κυριαρχίας – υποτέλειας και της λειτουργικής ιεραρχίας της ομάδας.

lagosb1

Η γενική εικόνα της ζωώδους επιθετικότητας έχει επηρεαστεί πολύ από την έννοια της εδαφοκρατίας. Το έργο του Robert Ardrey “Territorial Imperative” (1967) άφησε το κοινό με τη γνώμη πως ο άνθρωπος κυριαρχείται από ένα ένστικτο να προστατέψει το έδαφός του, που το κληρονόμησε απ΄τους προγόνους του τα ζώα. Αυτό το ένστικτο υποτίθεται πως είναι μια απ΄τις κύριες πηγές της ζωώδους και της ανθρώπινης επιθετικότητας. Οι αναλογίες βγαίνουν εύκολα, και πολλοί βολεύονται με την ιδέα πως ο πόλεμος γεννιέται από τη δύναμη αυτού του ενστίκτου.

Ωστόσο η ιδέα είναι ολότελα λαθεμένη για αρκετούς λόγους. Καταρχή σε πολλά είδη ζώων δεν υπάρχει η έννοια της εδαφοκρατίας. «Η εδαφοκρατία ισχύει μόνο για τα ανώτερα ζώα, όπως τα σπονδυλωτά και τα αρθρόποδα, αλλά ακόμα κι εκεί σποραδικά» (J. P. Scott, 1968 α). άλλοι μελετητές της συμπεριφοράς όπως ο Zing Yang Kuo «τείνουν μάλλον να πιστέψουν πως η λεγόμενη «εδαφική άμυνα» δεν είναι σε τελευταία ανάλυση παρά ένα εντυπωσιακό όνομα για διάφορα αντιδραστικά σχήματα απέναντι σε ξένους, καρυκευμένο με ανθρωπομορφισμό και δαρβινισμό του δέκατου ένατου αιώνα. Χρειάζονται οπωσδήποτε εκτενέστερες και περισσότερο συστηματικές πειραματικές μελέτες για να καταλήξουμε σχετικά με αυτό το ζήτημα» (1960).

Ο N. Tinbergen κάνει τη διάκριση ανάμεσα στην εδαφοκρατία του είδους και την εδαφοκρατία του ατόμου: «Μοιάζει σχεδόν βέβαιο πως οι εδαφικές περιοχές επιλέγονται κυρίως στη βάση ιδιοτήτων στις οποίες τα ζώα αντιδρούν ενστικτωδώς. Αυτό κάνει όλα τα ζώα του ίδιου είδους, ή τουλάχιστον του ίδιου πληθυσμού, να διαλέγουν τον ίδιο γενικό τύπο φυσικής κατοικίας. Ωστόσο ο προσωπικός δεσμός του αρσενικού με την περιοχή του είναι αποτέλεσμα μιας διαδικασίας της μάθησης» (1953).

Στην περιγραφή των ανώτερων θηλαστικών είδαμε πόσο συχνά μεγάλα κομμάτια των περιοχών τους συμπίπτουν. Αν η παρατήρηση των πιθήκων μας διδάσκει κάτι, αυτό είναι ότι οι διάφορες ομάδες ανώτερων θηλαστικών είναι ολότελα ανεκτικές και ελαστικές όσο αφορά την περιοχή τους` έτσι η εικόνα που δίνουν δεν επιτρέπει την αναλογία με μια κοινωνία που φρουρεί άγρυπνα τα σύνορά της και εμποδίζει με τη βία την είσοδο του «ξένου».

Ο ισχυρισμός ότι η εδαφοκρατία είναι βάση της ανθρώπινης επιθετικότητας είναι λαθεμένος για έναν ακόμα λόγο. Η άμυνα μιας περιοχής έχει τη λειτουργία να αποφεύγει τις σοβαρές μάχες που θα χρειάζονταν αναγκαστικά αν η περιοχή αυτή καταπατιόταν σε τέτοιο βαθμό, ώστε να δημιουργηθεί συνωστισμός. Στην πραγματικότητα η απειλητική συμπεριφορά με την οποία εκδηλώνεται η εδαφική επιθετικότητα είναι ένας ενστικτωδώς διαμορφωμένος τρόπος για τη διατήρηση της ισορροπίας του χώρου και της ειρήνης. Ο ενστικτώδης εξοπλισμός του ζώου λειτουργεί όπως οι νομικές διατάξεις για τον άνθρωπο. Έτσι το ένστικτο αχρηστεύεται όταν υπάρχουν άλλοι συμβολικοί τρόποι για να περιχαρακώσεις μια περιοχή και να προειδοποιήσεις πως απαγορεύεται η είσοδος σ΄αυτήν. Αξίζει ακόμα να θυμόμαστε πως, όπως θα δούμε αργότερα, οι περισσότεροι πόλεμοι αρχίζουν για να κερδηθούν προνόμια διάφορων ειδών κι όχι σαν άμυνα απέναντι σε μια απειλή κάποιας περιοχής – όπως υποστηρίζει η ιδεολογία αυτών που φτιάχνουν τον πόλεμο.

Όμοια λαθεμένες εντυπώσεις έχουν επικρατήσει πλατιά σχετικά με την έννοια της κυριαρχίας. Σε πολλά είδη, αλλά οπωσδήποτε όχι σε όλα, ανακαλύπτουμε πως η ομάδα είναι οργανωμένη ιεραρχικά. Το ισχυρότερο αρσενικό παίρνει τα πρωτεία στο φαγητό και στο σεξ και εξουσιάζει άλλα αρσενικά κατώτερων τάξεων της ιεραρχίας[i]. Ωστόσο η κυριαρχία (όπως και η εδαφοκρατία) δεν υπάρχει σε όλα τα ζώα, κι ούτε κατά κανόνα στα σπονδυλωτά και τα θηλαστικά.

Όσον αφορά την κυριαρχία ανάμεσα σε μη ανθρώπινα ανώτερα θηλαστικά, ανακαλύπτουμε μια μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε μερικά είδη πιθήκων (όπως οι μπαμπουίνοι και οι μακάκοι, στους οποίους βρίσκουμε μάλλον αναπτυγμένα και αυστηρά ιεραρχικά συστήματα) και στις μαϊμούδες, όπου αυτοί οι τύποι κυριαρχίας είναι μάλλον ασθενέστεροι. Σχετικά με τους γορίλες του βουνού ο Schaller αναφέρει:

Σαφείς αλληλεπιδράσεις κυριαρχίας παρατηρήθηκαν 110 φορές. Η κυριαρχία εκδηλωνόταν περισσότερο συχνά σε στενά μονοπάτια, όταν ένα ζώο διεκδικούσε το δικαίωμα να περάσει, ή στην επιλογή ενός τόπου για στάση, όταν το κυρίαρχο ζώο εντόπιζε το υποτελές. Οι γορίλες έδειχναν την κυριαρχία τους με τις λιγότερες ενέργειες. Συνήθως ένα ζώο που βρισκόταν χαμηλά στην ιεραρχική τάξη παραμέριζε όταν πλησίαζε ή απλά και μόνο γύριζε να το κοιτάξει ένα ανώτερο. Η χειρονομία που παρατηρήσαμε συχνότερα και που εμπεριέχει και σωματική επαφή ήταν ένα ελαφρό χτύπημα με την ανάποδη του χεριού που έδινε το κυρίαρχο ζώο στο σώμα ενός υποτελούς (1965).

Στην έκθεσή τους σχετικά με τους χιμπαντζήδες του δάσους Bodongo, οι V. και F. Reynolds διαπιστώνουν:

Μόλο που φαίνονταν ορισμένες διαφορές «κοινωνικής» θέσης ανάμεσα στα άτομα, οι κυριαρχικές αλληλεπιδράσεις αποτελούσαν ελάχιστο ποσοστό στη συμπεριφορά των χιμπαντζήδων που παρατηρήσαμε. Δεν υπήρξε ένδειξη γραμμικής ιεραρχικής κυριαρχίας ανάμεσα στα αρσενικά ή τα θηλυκά` δεν παρατηρήσαμε αποκλειστικά δικαιώματα πάνω σε θηλυκά, ούτε υπήρχαν μόνιμοι αρχηγοί των ομάδων (1965).

Ο T. E. Rowell, στη μελέτη του για τους μπαμπουίνους υποστηρίζει πως δεν υπάρχει καν έννοια κυριαρχίας και δηλώνει πως «περιστασιακές ενδείξεις υποδεικνύουν ότι η ιεραρχική συμπεριφορά συνδέεται με κάποια πίεση στο περιβάλλον` κάτω απ΄αυτή την πίεση πρώτο το κατώτερο ζώο δείχνει φυσιολογικά συμπτώματα (μικρότερη αντοχή σε αρρώστιες, για παράδειγμα). Αν η υποτελής συμπεριφορά καθορίζει την κοινωνική βαθμίδα (κι όχι η κυρίαρχη συμπεριφορά, όπως πιστεύουν γενικά), ο παράγοντας της πίεσης φαίνεται πως επηρεάζει άμεσα όλα τα ζώα σε διαφορετικούς βαθμούς ανάλογα με την κατασκευή τους, δημιουργώντας ταυτόχρονα μεταβολές στη φυσιολογία και τη συμπεριφορά τους` οι μεταβολές στη συμπεριφορά γεννούν την ιεραρχική κοινωνική οργάνωση» (1966). Καταλήγει έπειτα στο συμπέρασμα «ότι η ιεραρχία φαίνεται να διατηρείται κυρίως από τη συμπεριφορά των υποτελών, κι από τα κατώτερα κι όχι τα ανώτερα ζώα».

Επίσης ο W. A. Mason εκφράζει έντονες επιφυλάξεις που βασίζονται στη μελέτη των χιμπαντζήδων:

Η άποψη που υποστηρίζεται εδώ είναι πως η «κυριαρχία» και η «υποταγή» είναι απλά συμβατικοί χαρακτηρισμοί για το γεγονός ότι οι χιμπαντζήδες βρίσκονται συχνά μεταξύ τους στη σχέση του εκφοβιστή και του εκφοβισμένου. Φυσικά θα περιμέναμε πως τα μεγαλύτερα, δυνατότερα και πιο βίαια κι επιθετικά ζώα σε κάθε ομάδα (που προκαλούν τρόμο σχεδόν σ΄όλα τα άλλα) θα έδειχναν ένα είδος γενικής κυριαρχίας. Σίγουρα σ΄αυτό συνηγορεί και το γεγονός ότι στη ζούγκλα τα ώριμα αρσενικά κυριαρχούν συνήθως τα ώριμα θηλυκά που με τη σειρά τους φέρονται κυριαρχικά στα νεαρά ζώα και στα μωρά. Ωστόσο πέρα απ΄αυτή την παρατήρηση δεν υπάρχει καμία ένδειξη πως οι ομάδες των χιμπαντζήδων συνολικά είναι ιεραρχικά οργανωμένες` ούτε υπάρχει καμία πειστική απόδειξη ότι υπάρχει αυτόνομη παρόρμηση για κοινωνική κυριαρχία. Οι χιμπαντζήδες είναι πεισματάρηδες, ορμητικοί και άπληστοι – κι όλα αυτά αποτελούν ικανοποιητική βάση για την ανάπτυξη κυριαρχίας και υποταγής χωρίς τη συμμετοχή εξειδικευμένων κοινωνικών κινήτρων και αναγκών. Έτσι η κυριαρχία και η υποταγή μπορούν να θεωρηθούν φυσικό υποπροϊόν της κοινωνικής συναναστροφής και μόνο μια πλευρά της σχέσης ανάμεσα σε δυο άτομα…

Για την κυριαρχία, εφόσον υπάρχει, ισχύει το ίδιο σχόλιο που έγινε για την εδαφοκρατία. Λειτουργία της είναι να εξασφαλίσει ειρήνη και συνοχή μέσα στην ομάδα και να εμποδίσει τη σύγκρουση που θα οδηγούσε σε σοβαρή μάχη. Ο άνθρωπος αντικαθιστά αυτό το ένστικτο που του λείπει, με συμφωνίες, εθιμοτυπίες και νόμους.

Η κυριαρχία στα ζώα έχει ερμηνευτεί πλατιά σαν βίαιη «κηδεμονία» του αρχηγού που απολαμβάνει τη δύναμή του πάνω στην υπόλοιπη ομάδα. Είναι αλήθεια πως στις μαϊμούδες, λχ. Η εξουσία του αρχηγού βασίζεται συχνά στο φόβο που γεννάει στους άλλους. Στους πίθηκους όμως, όπως και στους χιμπαντζήδες, δεν είναι ο φόβος για την ανώτερη δύναμη του ισχυρότερου ζώου που καθιερώνει την εξουσία του, αλλά η ικανότητά του να διοικεί την ομάδα. Σαν παράδειγμα ο Kortlandt (1962) μιλάει για ένα γέρο χιμπαντζή που διατήρησε την αρχηγία με την πείρα και τη σοφία του, παρά το γεγονός ότι ήταν πια αδύνατος φυσικά.

Όποιος κι αν είναι ο ρόλος της κυριαρχίας στα ζώα, φαίνεται αρκετά σαφές πως το κυρίαρχο ζώο πρέπει να δικαιώνει το ρόλο του – δηλαδή να δείχνει τη μεγαλύτερη φυσική δύναμη, τη σοφία, την ενεργητικότητα ή ό,τι το κάνει αποδεκτό σαν αρχηγό. Ένα πολύ έξυπνο πείραμα με μαϊμούδες που ααφέρει ο J. M. R. Delgado (1967) δείχνει πως αν το κυρίαρχο ζώο χάσει τις διακριτικές του ιδιότητες έστω και προσωρινά, ο κυρίαρχος ρόλος του τελειώνει. Στην ανθρώπινη ιστορία, όταν η κυριαρχία θεσμοποιείται και παύει πια να είναι άσκηση μιας προσωπικής ικανότητας, όπως συμβαίνει ακόμα σε πολλές πρωτόγονες κοινωνίες, ο αρχηγός δε χρειάζεται να κατέχει διαρκώς τις εξαιρετικές του ιδιότητες – ουσιαστικά δεν είναι καν αναγκαίο να τις έχει. Το κοινωνικό σύστημα ρυθμίζει το λαό να βλέπει στον τίτλο, τη στολή ή ό,τι άλλο, την απόδειξη πως ο ηγέτης είναι ικανός, κι όσο υπάρχουν αυτά τα σύμβολα που τα στηρίζει ολόκληρο το σύστημα, ο μέσος άνθρωπος δεν τολμάει καν να αναρωτηθεί αν ο αυτοκράτορας φοράει πραγματικά καινούρια φορεσιά.

[i] Παραλληλίζουμε σπανιότερα αυτή την ιεράρχηση με τις «ενστικτώδεις» ρίζες της δικτατορίας, απ΄ο,τι τον τοπικισμό με τον πατριωτισμό, αν και η λογική είναι και στις δυο περιπτώσεις ίδια. Η αιτία αυτής της διαφορετικής αντιμετώπισης βρίσκεται ίσως στο ότι δε θα είχε μεγάλη απήχηση στο πλατύ κοινό η παρουσίαση μιας ενστικτώδους βάσης για τη δικτατορία, σε σχέση με τον «πατριωτισμό»

About Trenaki TouTromou

Το Τρενάκι του Τρόμου διατελεί χρέωση ταμία, είναι υπεύθυνος για την τήρηση του οικονομικού πλάνου, την οικονομική εξόρμηση και την χαρτογράφηση των κυριακάτικων εξορμήσεων του Κομμουνιστικού Κόμματος Τρωγλοδυτών. Ενίοτε ψήνει σουβλάκια και μοιράζει μπύρες Άλφα για δύο ευρώ. Στηρίζουμε Κ.Κ.Τ. http://www.youtube.com/watch?v=hkmhtgQ_Nl4