Η πρώτη καταγραφή για μελέτες στον εγκέφαλο βρίσκεται σε έναν αιγυπτιακό πάπυρο, που τον αγόρασε κάποιος Edwin Smith, πήρε από κει το όνομά του και περιέγραφε διάφορους τύπους κρανιοεγκεφαλικών τραυματισμών. Οι αρχαίοι φιλόσοφοι το τράβηξαν στα άκρα, με πρωτοπόρο της φάσης τον Αλκμαίοντα τον Κροτωνιάτη να εισαγάγει στην ιατρική πρακτική την ανατομία, με τομές που έκαμε σε εγκεφάλους και περιέγραψε τη διαδρομή του φωτός στο οπτικό νεύρο. Μην φανταστείτε πολλά: ο κόσμος θεωρείτο ότι ήταν πλασμένος από υγρό  και έτσι όσο πιο υγρό ήταν το μάτι, τόσο καλύτερα ενεργοποιούταν το εγγενές «πυρ» που διαθέτει εντός του – τα φωτεινά μαμούνια δηλαδή που βλέπουμε όταν το πιέζουμε -. Στη συνέχεια, το φως επηρέαζε την ψυχή, κέντρο ελέγχου της οποίας θεωρούταν ο εγκέφαλος. Στην Αναγέννηση, οι Ιταλοί περιέγραφαν τις έλικες του φλοιού του εγκεφάλου σαν μακαρονάδα ή σαν κόπρανα πουλιών. Πολλά θύματα πολέμου ή δουλοπάροικοι χρησιμοποιούνταν ως δείγματα ζωντανής ανατομίας σε μεσαιωνικές ιατρικές πρακτικές. Τα πράγματα τα όριζε ακόμα η Εκκλησία.

Η ρήξη έγινε στις αρχές του βικτωριανού 19ου αιώνα (1758-1828) από τον Αυστριακό Franz Gall, ο οποίος και επέσυρε την προσοχή για πρώτη φορά στον εγκεφαλικό φλοιό. Θεώρησε τον εγκέφαλο ως το κέντρο των πνευματικών δραστηριοτήτων του ανθρώπου. Ανέπτυξε τη θεωρία της Οργανολογίας και την κρανιοσκόπηση, που αργότερα θα γινόταν γνωστή ως Φρενολογία. Οι μελέτες του οδήγησαν μέσα σ΄όλα και στον σχηματισμό της Φυσιογνωμικής και της Χαρακτηρολογίας, στην επισημοποίηση δηλαδή ενός συστήματος μελέτης της συμπεριφοράς βάσει των φυσιογνωμικών χαρακτηριστικών. Ασκείται ως τα σήμερα και ίχνη της βρίσκονται σε οδηγίες του στρατού, σε ψυχογραφήματα και προφίλ.

JPeyligk_zps415e3f31

Στην εισαγωγή, στο πιο γνωστό έργο του «The Anatomy and Physiology of the Nervous System in General, and of the Brain in Particular», ο Gall κάνει την ακόλουθη δήλωση σε σχέση με τις αρχές στις οποίες βασίζεται το δόγμα του: «Οι ηθικές και πνευματικές ικανότητες είναι έμφυτες και η άσκηση ή η εκδήλωσή τους εξαρτάται από την οργάνωσή τους στον εγκέφαλο. Ο εγκέφαλος είναι το όργανο όλων των τάσεων, των συναισθημάτων και των θεμελιωδών ικανοτήτων. Αποτελείται από πολλά συγκεκριμένα όργανα, ενώ η μορφή της κεφαλής ή του κρανίου αντιπροσωπεύει τη μορφή του εγκεφάλου, και, ως εκ τούτου, αντικατοπτρίζει τη σχετική ανάπτυξη των εγκεφαλικών οργάνων». Η εισαγωγή αυτή μπορεί να θεωρηθεί ως το δόγμα της Φρενολογίας. Μέσα από προσεκτική παρατήρηση και εκτεταμένες πειραματικές μετρήσεις σε 120 ανθρώπινα κρανία, ο Gall ήταν σε θέση να συνδέσει 27 πτυχές του χαρακτήρα, που ονόμαζε θεμελιώδεις ικανότητες, με συγκεκριμένες προεξοχές του κρανίου.

gall

Ο Gall πίστευε ότι οι προεξοχές και η άνιση γεωγραφία του ανθρώπινου κρανίου προκλήθηκαν από την πίεση που ασκείται από τον κάτω εγκέφαλο. Χώρισε τον εγκέφαλο σε οριοθετημένα τμήματα που αντιστοιχούν σε ορισμένες συμπεριφορές και χαρακτηριστικά. Αυτό είναι γνωστό πλέον ως εντοπισμός της λειτουργίας και υπάρχουν διάφοροι άτλαντες που χρησιμοποιούνται σε διάφορα συστήματα ανατομίας. Με τα πολλά, ο Gall χαρτογράφησε 27 θεμελιώδεις ικανότητες, μεταξύ των οποίων ήταν η ανάμνηση, η καλοσύνη, η κακία, η μηχανική ικανότητα, το ταλέντο για ποίηση, η εργατικότητα, η αγάπη της ιδιοκτησίας, ή ακόμα και το ένστικτο της δολοφονίας. Επισκέφθηκε πολλούς τσαρλατάνους φρενολόγους της εποχής του, εξέταζε τα σωματοκρανιακά χαρακτηριστικά δολοφόνων σε φυλακές και θέσπισε τις μονομανίες (τις πρώιμες δηλαδή έννοιες για την κατάθλιψη και την σχιζοφρένεια). Οι δυσμορφίες του κρανίου θεωρήθηκαν ενδεικτικές για τέτοιες παθήσεις. Η οργανολογία του Gall συνδυάστηκε με την κρανιολογική σκοπιά. Ο πιο σημαντικός συνεργάτης του ήταν ο Johann Spurzheim (1776-1832). Τον παρακολούθησε σε μια διάλεξη το 1800 και του πρότεινε να τον βοηθά στις ανατομικές του επιδείξεις. Το 1813 ο Spurzheim την έκανε για να κάνει όνομα στο Ηνωμένο Βασίλειο και ο Gall τον κατηγόρησε για λογοκλοπή και διαστρέβλωση της δουλειάς του. Πάραυτα, ο Spurzheim διέδωσε με επιτυχία τη Φρενολογία στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ. Οι δυο τους στην πορεία επηρέασαν διάσημους νευροανατόμους, όπως τον Broca, τον Lombroso, τον Lacassagne.

Έτσι, στην πρώτη δεκαετία του 19ου αιώνα, μέσω της κρανιακής ψηλάφησης μπορούσε να διαπιστωθεί η ψυχοσύνθεση του ατόμου. Το Ιατρικό Λεξικό πλέον αναφέρει τη Φρενολογία ως «Κρανιογνωμία» ή «Bumpology». Άρχισαν λοιπόν να γίνονται συγκεντρώσεις σε μεγάλα κοσμικά σαλόνια και οι κυρίες εξετάζονταν, ώστε να καταλάβουν αν ήταν πιστές ή κατάλληλες για γάμο. Την περίοδο αυτή είχαν γίνει και κέντρα επαγγελματικού προσανατολισμού που προέβλεπαν τη δουλειά που θα μπορούσε να κάνει κάποιος βάσει των κρανιακών του εξογκωμάτων. Η αντίληψη αυτή δεν ήταν απόλυτα ντετερμινιστική, αλλά παρουσίαζε τη δυνατότητα αντιτιθέμενων εννοιών, π.χ. όταν ένα ένστικτο παρουσιαζόταν να έχει δύο κατευθύνσεις. Κάθε αποδεικτικό στοιχείο ή ανέκδοτο που φαινόταν να επιβεβαιώνει αυτή την επιστήμη, γινόταν αποδεκτό εύκολα και κραυγαλέα ως «απόδειξη» της «αλήθειας». Για παράδειγμα, αντιφατικά ευρήματα, όπως ένα όχι πολύ καλοπροαίρετο και δυσάρεστο πρόσωπο που έχει ένα καλά ανεπτυγμένο εξόγκωμα της Καλοσύνης, μπορούσε να επεξηγηθούν. Αυτό γινόταν συχνά με τον ισχυρισμό ότι η δραστηριότητα των άλλων οργάνων εξουδετερώνουν την Καλοσύνη.

Στις δεκαετίες του 1820-40, πολλοί εργοδότες ζητούσαν μια αναφορά χαρακτήρα από ένα τοπικό κρανιολόγο, ώστε να εξασφαλιστεί ότι ο εργάτης ήταν ειλικρινής και εργατικός. Η επίσκεψη σε ένα κρανιολόγο ήταν σαν να ζητείται σήμερα η συμβουλή μέντιουμ, μάντεων ή αστρολόγων. Πολλοί κρανιολόγοι έστηναν πάγκους στην αγορά και καλούσαν τον κόσμο για δωρεάν κρανιακή πρόβλεψη. Αυτή η πεποίθηση ότι οι προεξοχές στο κρανίο παρέχουν μια ακριβή ένδειξη των ταλέντων και ικανοτήτων εφαρμόστηκε στην εκπαίδευση και την ποινική μεταρρύθμιση. Οι φρενολόγοι του 19ου αιώνα, – όπως όσοι σήμερα πιστεύουν στην ισχυρή λειτουργική οριοθέτηση αριστερού και δεξιού ημισφαιρίου και κάνουν αντίστοιχες προτάσεις για εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις -, σκέφτηκαν ότι μπορούν να καθορίσουν την πιο κατάλληλη σταδιοδρομία για τους νέους ή και να ταιριάξουν υποψήφιους ερωτικούς συντρόφους με μεγαλύτερη ακρίβεια από ό,τι η «ντεμοντέ αγάπη». Ο Ξενόπουλος, επηρεασμένος από ένα έργο του Ιταλού νευροανατόμου Lombroso,  μιλούσε για ανεκπλήρωτους έρωτες εξαιτίας σωματικών εκφυλισμών που δεν επέτρεπαν στους ερωτευμένους να τα διαιωνίσουν.

show

Σύμφωνα με τον «Άτλαντα της Φρενολογίας», η θεμελιώδης ικανότητα της Στοργής βρίσκεται στο άνω οπίσθιο μέρος του κρανίου. Όταν η Στοργή είναι ανεπτυγμένη και άρα το άτομο είναι ικανό να δώσει και να λάβει αγάπη, το πίσω μέρος του κεφαλιού είναι κυρτό, όταν είναι υποανάπτυκτη, είναι επίπεδο. Μια άλλη ικανότητα, η Μυστικότητα, που παρέχει διακριτικότητα και διπλωματία, επιφυλακτικότητα, και την επιθυμία να αποκρύψεις και να καλύψεις, εντοπίζεται ανάμεσα στην Καταστροφικότητα και την Επιφυλακτικότητα. Μια ισχυρή Μυστικότητα σημαίνει απάτη, εξαπάτηση, και άρα οι γυναίκες που διέθεταν κανένα καρούμπαλο στο άνω τμήμα του αφτιού τους, δεν επιλέγονταν ως σύζυγοι. Οι ιδιότητες κατέληξαν να συμπληρώνουν και να ορίζουν η μία την άλλη. Τουτέστιν, μια ισχυρή Καταστροφικότητα σε συνδυασμό με ισχυρή Σεξουαλικότητα υποδήλωνε σεξουαλική βία, επικίνδυνη και ανήθικη συμπεριφορά. Παράλληλα, η ισχυρή Σεξουαλικότητα, που εντοπίζεται κάτω από τα αφτιά, σε συνδυασμό με ένα γωνιοκόρυφο κρανίο, υποδήλωνε ένα υποκείμενο το οποίο ανατομικά και ψυχολογικά προσέγγιζε τα πιθηκοειδή. Τρέχα γύρευε.

chart

Ο Φλωμπέρ στο βιβλίο του «Bouvard et Pécuchet», που κυκλοφόρησε έναν χρόνο μετά το θάνατό του, το 1881, σατίριζε τα επιστημονικά πορίσματα της εποχής του. Για να το γράψει εικάζεται ότι είχε διαβάσει περίπου 1500 τόμους ανατομίας. Κορόιδευε τις προσπάθειες επιστημόνων του 18ου-19ου αιώνα να καταλογοποιήσουν, ταξινομήσουν και να καταγράψουν το σύνολο των επιστημονικών και ιστορικών γνώσεων. Η υπόθεση του βιβλίου του μιλάει για δυο τύπους, τον Μπουβάρ και τον Πεκυσέ, που συναντιόνται μια ζεστή καλοκαιρινή μέρα του 1838 στο κανάλι του Σεν Μαρτέν και σχηματίζουν μια στιγμιαία, συμβιωτική φιλία. Όταν ο Μπουβάρ κληρονομεί μια αρκετά μεγάλη περιουσία, οι δυο φίλοι πάνε να ζήσουν σε ένα αρχοντικό στην ύπαιθρο και αποφασίζουν να ενδώσουν σε κάθε μορφή πνευματικής διέγερσης. Αποφασίζουν, λοιπόν, να μάθουν τα πάντα, για τα πάντα. Τον Οκτώβριο του 1872, ο Φλωμπέρ έγραψε «Το μυθιστόρημα είναι ένα είδος εγκυκλοπαίδειας που μετατράπηκε σε φάρσα… Έχω σχεδιάζει ένα πράγμα στο οποίο δίνω διέξοδο στην οργή μου… Θα κάνω εμετό πάνω από τους συγχρόνους μου την αηδία που μου εμπνέουν… θα είναι μεγάλη και βίαιη». Είναι πιθανό ότι το άγχος συνέβαλε στο θάνατό του, καθώς πλησίαζε στο τέλος του μυθιστορήματος, το οποίο έχει βγει και σε ταινία του 1989, για όποιον ενδιαφέρεται να καεί.

Οι ιστορικοί της επιστήμης δεν χρησιμοποιούν πλέον τον όρο «Ψευδοεπιστήμη», καθώς θεωρείται ότι είναι επικριτικός, ότι συνεπάγεται όρο εξατομικευμένης αξιολόγησης και δεν είναι έγκυρος ως τέτοιος. Η Ψευδοεπιστήμη εμπίπτει στην εφαρμογή μιας τρέχουσας αντίληψης της επιστήμης, με ορισμένα χαρακτηριστικά, στα πλαίσια ενός ιστορικού φαινομένου. Επομένως, αντί η Φρενολογία της Βικτωριανής εποχής να κατονομαστεί ως Φυσιογνωμική, λόγω του ότι υπέκυψε σε μια αδυσώπητη διαστρέβλωση  από την απύθμενη μαλακία των βικτωριανών επιστημόνων, έχει διαχυθεί και απορροφηθεί σε μια σειρά από πολλές πρακτικές και παραδόσεις και, ως εκ τούτου, πολλά στοιχεία της έχουν επιζήσει. Για παράδειγμα η Alison Winter χρησιμοποιεί μια παρόμοια προσέγγιση για να κατανοήσουμε την «εξαφάνιση» του μεσμερισμού, στο βιβλίο της «Powers of Mind in Victorian Britain», το 1998.

4c351f485f6a78e9cc1a06971eebe2e9

Η Φρενολογία, όπως όλες οι τάσεις του συρμού, έγινε τελικά βαθιά ντεμοντέ μεταξύ των όρων της καλής κοινωνίας που ευαγγελιζόταν. Εκφυλίστηκε σε μια αίρεση που προστατευόταν με περίσσιο ζήλο από φανατικούς εξτρεμιστές. Πολλοί από τους φρενολόγους της Βικτωριανής εποχής ήταν σε θέση να μεταδώσουν τις πεποιθήσεις τους σε μια νέα γενιά που είχε πολλές ευκαιρίες συμμετοχής σε δημοφιλείς επιστήμες. Παρ ‘όλα αυτά, η British Phrenological Society – που ιδρύθηκε από L.N. Fowler το 1887 -, διαλύθηκε μόλις το 1967.

About Trenaki TouTromou

Το Τρενάκι του Τρόμου διατελεί χρέωση ταμία, είναι υπεύθυνος για την τήρηση του οικονομικού πλάνου, την οικονομική εξόρμηση και την χαρτογράφηση των κυριακάτικων εξορμήσεων του Κομμουνιστικού Κόμματος Τρωγλοδυτών. Ενίοτε ψήνει σουβλάκια και μοιράζει μπύρες Άλφα για δύο ευρώ. Στηρίζουμε Κ.Κ.Τ. http://www.youtube.com/watch?v=hkmhtgQ_Nl4